Sosyal Medyada Bağımlılık Tasarımı: Hukuk Nerede Devreye Giriyor? Meta’nın Facebook ve Instagram platformlarının çocukları bağımlı hâle getirecek şekilde tasarlandığı ve bu riskler konusunda kamuoyunun yanıltıldığı iddialarıyla açılan davaları sonuçlandırmak amacıyla ABD’de eyaletlerle 18 milyar dolara varan uzlaşmalara gitmesi, teknoloji şirketlerinin sorumluluğu bakımından önemli bir dönüm noktası olabilir. Uzlaşma kapsamında genç hesapları için günlük kullanım süresinin sınırlandırılması, gece belirli saatlerde erişimin engellenmesi, okul saatlerinde bildirimlerin kapatılması, yaş doğrulama sistemlerinin ve ebeveyn denetimlerinin güçlendirilmesi gibi uygulamalar gündeme geliyor. Ancak meselenin asıl önemli tarafı bu teknik değişikliklerin ötesinde. “Big Tobacco-Big Tech” arasında kurulan bağlantı oldukça dikkat çekici. Bu benzetme, geçmişte tütün şirketleri bakımından tartışılan bir soruyu bugünün teknoloji şirketlerine taşıyor: Şirketler, ürünlerinin veya hizmetlerinin kullanıcılar üzerindeki zararlarını biliyor ve buna rağmen kullanıcıyı daha uzun süre sistem içerisinde tutacak tasarım tercihlerini sürdürüyorsa, bu durum yalnızca ticari bir tercih olarak mı değerlendirilmelidir? Sosyal medya platformlarında sonsuz kaydırma, otomatik oynatma, kişiselleştirilmiş içerik akışları, bildirimler ve etkileşimi artırmaya yönelik algoritmalar artık yalnızca “kullanıcı deneyimi” araçları olarak görülmeyebilir. Özellikle çocuklar söz konusu olduğunda, bu tasarımların davranışlar üzerindeki etkisi ile şirketlerin bu etkileri ne ölçüde öngördüğü ve hangi önlemleri aldığı giderek daha fazla hukuki tartışmanın konusu hâline geliyor. Buradaki söz konusu benzetmeni bir diğer dikkat çekici tarafı da şirketlerin bildikleri riskler karşısındaki tutumlarının ve ticari modellerinin sorgulanmasıdır. Tütün endüstrisinde yıllarca tartışılan “şirket ne biliyordu, ne zaman biliyordu ve bunu kamuoyuna nasıl aktardı?” soruları, bugün farklı bir biçimde teknoloji şirketlerinin önüne geliyor. Bu nedenle Meta’ya yönelik davaların yalnızca yüksek miktarlı tazminat veya uzlaşma dosyaları olarak değerlendirilmemesi gerektiğini düşünüyorum. Eğer platformların “bağımlılık yaratacak şekilde tasarlanması” hukuki sorumluluk bakımından giderek daha fazla önem kazanırsa, önümüzdeki dönemde sosyal medya şirketlerinin ürün tasarımı, algoritmaları, bildirim sistemleri ve özellikle çocuklara yönelik hizmetleri bakımından çok daha farklı bir uyum yaklaşımı geliştirmesi gerekebilir. Üstelik konu yalnızca çocukların sosyal medya kullanım süresiyle sınırlı değil. Yaş doğrulama, ebeveyn denetimi, çocukların kişisel verilerinin işlenmesi ve privacy by design yaklaşımı birlikte düşünüldüğünde, mesele doğrudan veri koruma hukukunun da alanına giriyor. Belki de asıl soru artık “Kullanıcıyı platformda ne kadar uzun tutabiliriz?” değil, “Kullanıcıyı platformda tutmak için ne kadar ileri gidebiliriz?” sorusu olacak. Zira bu sorunun cevabını önümüzdeki dönemde yalnızca teknoloji şirketleri değil, hukuk da belirleyecek. Kaynak: Doğa Yurduneri, *“Big Tobacco’dan Big Tech’e: Meta davası sosyal medyayı değiştirebilir mi?”*, 26 Ağustos 2026.